Ik weet niet hoe het bij jou is, maar bij mij gaan er weken, voorbij, maanden en jaren zonder een gesprek over hoe wij als kind hebben ‘leren eten’. Deze week hoorde ik twee mensen – die elkaar niet kennen, de eerste op maandag de tweede op dinsdag-, die allebei vertelden dat zij in hun kleutertijd geconfronteerd werden met oma’s die zó graag wilden dat de pap werd opgegeten dat zij hun kleinkind daartoe gingen dwingen. De reacties destijds van Dirk en Mina op oma’s eet-eis waren verschillend en hoe het verder liep ook.
De namen Mina en Dirk zijn gefingeerd, de echte namen zijn bekend bij de redactie.
Ik was 5 jaar, zij kookte heel vies, vond ik
Toen Dirks moeder moest bevallen kwam oma op hem en zijn 2 broertjes passen. Dirk (nu 74) vond dat oma heel vies kookte. “En ik heb de pap ook niet opgegeten”, vertelt Dirk. “In eerste instantie moesten we alles opeten. Echt… Tweede Wereldoorlog natuurlijk. En ja. Ik besloot op dat moment om weg te lopen en ik was iets van, nou wat zal ik zijn geweest, 5 jaar. Ik rende de straat af en zij moest achter me aan”.
Jutta: “En dan moet je dus ook weer terug. Je bent weggelopen”.
Dat mijn oma dat zag vond ik heel eerlijk van haar
“Nee, ik ben niet teruggegaan. Ik ben weggelopen en uiteindelijk is mijn oma achter me aangerend. En die heeft mij staande gehouden en die heeft mij weer tot rust gebracht. En die heeft gezegd je hoeft het niet op te eten. En dus ze is gaan onderhandelen met mij en daarom ben ik teruggegaan. Dat vond ik wel heel eerlijk van haar, dat zij dat zag. Terwijl ik een hele dominante oma had. Ze kwam later met een boterham. En dat was voor mij echt een overwinning toen ik in mijn bedje lag”.
Typisch toetje in die tijd
Het gesprek met Dirk vond plaats op maandag. De volgende dag raakte ik op een zonnig terras in gesprek met Mina (68). En hoe we op het onderwerp kwamen weet ik niet meer maar het was rond lunchtijd en het ging over eten en zij vertelde een herinnering uit haar kindertijd die veel overeenkomt met die van Dirk. Mina werd als klein meisje ook geconfronteerd met een oma het in haar beleving zwaar aanzette om haar kleinkind iets wat zij niet lustte op te laten eten. Het gerecht was een typisch toetje in die tijd: pap met krenten. De koeling in de winkel was nog niet gevuld met fel gekleurde- , zwaar gezoetetoetjes. Je kookte pap en om het lekker te maken waren er accentjes met krentjes.
Van krenten naar cranberries
Het resultaat van het geforceerd opeten van die pap met krenten was natuurlijk omgekeerd evenredig effectief oftewel averechts: Mina laat tot op de dag, 60 jaar na het voorval, nog steeds de krenten aan haar voorbij gaan. De aversie/averechtsie richtte zich dus niet zozeer tegen de pap maar wel tegen de krenten. Mina vertelde dat zij eigenlijk alles lust wat op krenten lijkt, bijvoorbeeld de veel zuurdere cranberries, maar krenten… dacht het niet. Mooi om te zien was de blije uitdrukking op het gezicht van Mina had toen zij praatte over het niet eten van krenten. Ik luisterde naar iemand die blijkbaar blij kan worden door iets niet te nemen.
Een flard van een lied van Henk Westbroek gezongen door die René Froger klinkt in mijn oren: alles alles kan een mens gelukkig maken, een zingende merel, een vers kopje theeeee… en ik zingen niet iets, niets, kan blijkbaar ook een mens gelukkig maken.
De accentjes van de krentjes
De uitdrukking krenten uit de pap halen: Alleen het lekkerste of meest lucratieve deel voor jezelf nemen. Vroeger was pap een eenvoudig en goedkoop hoofdgerecht, maar de krenten waren het lekkere en dure extraatje. Wie alleen de krenten opeet en de gewone pap laat staan, pakt dus het fijnste deel voor zichzelf. De uitdrukking: de krenten niet uit de pap laten halen betekent dat je niet toelaat dat een ander de beste, lekkerste of meest aantrekkelijke delen van iets voor zichzelf pakt, waardoor jij met het minder aantrekkelijke werk of voedsel achterblijft.
Flauwe opmerking
In het gesprekje dat hierop volgde maakte ik de flauwe opmerking: maar heb je je zo niet de krenten uit de pap laten halen? Vervolgens verbaasde ik me dat Mina dit grapje niet al tot vervelens toe gehoord bleek te hebben en dat zij ook niet bekend was met de uitdrukking ‘krenten uit de pap halen’.
Dirk
Dirk is nadat hij heeft laten zien een goede bedrijfsleider te kunnen zijn één van de eerste trainingsacteurs in Nederland geworden. Dat hij destijds als broekie in nood al oog had voor de mogelijke beweegredenen van zijn oma was misschien al een teken van zijn natuurlijke inzicht in het menselijk functioneren. Dirk helpt nog steeds mensen met de coaching en trainingen die hij geeft.
Mina
Mina slaat nog steeds de krenten af en over, en doet dat – zo maak ik op uit haar verhaal en hoe haar ogen stralen tijdens het vertellen – doet dat met zoveel plezier dat je je bijna gaat afvragen: zal ik ook eens proberen hoe dat voelt; géén krenten eten? En: toeval of geen toeval, haar eerste zoon, nu een boom van een kerel, kreeg de naam Bartje, Bart.
Jan Paul
Ik bid niet voor bruine bonen ~ Reportage over Bart ‘Bartje’ Bartels met Tosca Niterink
Bartje
De onderwijzer en auteur Anne de Vries schreef in de winter van 1934-1935 zijn jeugdroman Bartje. Het geliefde boek werd nog bekender door de 7-delige tv-serie die Willy van Hemert in 1972 maakte. De beroemdste scene is:
En dan gaat alles zo gauw. Vaders stoel vliegt tegen de muur, Bartje zwaait door de lucht, zijn voeten slaan een bord van de tafel. Riekie wordt onderstboven gelopen, allen jammeren. ‘Albert, neem je in acht, ’t is een kiend!’ ‘Vader, o, o, vader!’ Maar vaders eeltige hand beukt op Bartjes broekje. En die slimme, kalme Bartje is veranderd in een kleine woesteling. Hij trapt, bijt, slaat om zich heen. Hij gilt: ‘Nooit, nooit, nooit!’…. Dan zet moeder de deur wagenwijd open en vader stoot hem naar buiten. ‘En de drommel zal je halen, as ie nog een stap over de drempel doen!’ buldert vader, hijgend. ‘Ie bint jà een wild dier geliek!’ roept moeder. ‘Zoek dan maar een ander huus op, heur! Wij willen zo’n stiefkop niet meer hebben.’ ‘Zo is ’t,’ bevestigt vader, verrast door dit nieuwe gezichtspunt. ‘Smeer hem maar. Zuuk maar een ander vader en moeder. En heb ’t hart eens in ’t lief, dâ j’ weeromme kommen.’ De deur slaat dicht.
Boek laat zien waarom kinderen wel net zo achterbaks móeten worden als volwassenen die hen dit leren
De auteur Anne de Vries: “Bartje heb ik geschreven vanuit mijn jeugdgevoelens, gecombineerd met mijn studie en ervaring als schoolmeester. Bartje wil een schreeuw zijn om eerlijkheid in de opvoeding, om oprechtheid en belangeloosheid tegenover het kind, dat in ons graag een kameraad wil zien en zich telkens weer door ons bedrogen voelt. Het boek wil laten zien hoe daardoor bij het kind zich wel dezelfde ondeugden moeten ontwikkelen en dezelfde listen en achterbaksheden waar wij als grote mensen altijd mee te strijden hebben.”
Aanverwante creaties uit het Badgastenkerkje
Vernieuwd liedje ‘Van het Kind’ van Coornhert uit 1603, t.g.v. de Coornhert-lezing in de Grote Kerk Beverwijk op 29 oktober 2022. Zang en gitaar: André Uitgeest, zang en gitaar: Ab Winkel, zang en overige instrumenten: Jan Paul van der Meij, in het Badgastenkerkje Wijk aan Zee. Tekstbewerking: Ab Winkel.
Wijk aan Zeese buurtband de Impulsivo’s en Lut Luttik zingen en spelen Lut’s lied Hart Gelag (Hard Gelach) videoanimatie: De vrijstaat Roetz.
WaZ3 ~ Kind van de natuur
In de toren van de Grote Kerk zingen Ab, JP en Saskia hun lied Kind van de Natuur.
