De Britse psychiater en filosoof Iain McGilchrist ziet een gezamenlijke oorzaak van de vele crises die in de moderne tijd worden gevoeld: de crisis van ons verlies van verbinding met de natuur, de enorme toename van psychisch leed, maar ook het verlies van godsbesef. De wereld is technisch gezien misschien wel heel slim geworden maar geestelijk arm, leeg, ont-toverd. En we proberen alle problemen die we maken op te lossen met dezelfde rigide, kille rationaliteit die de problemen juist heeft veroorzaakt.
“Wat het precies betekent om mens te zijn is een puzzel, een gigantische puzzel.”
In de eerste fase van de evolutie, bij een dier of bij een mens, als je iets gaat eten moet je oppassen dat je zelf niet opgegeten wordt. Voor dat laatste heb je de rechterhersenhelft nodig voor een soort brede blik om je heen. Voor iets opeten heb je alleen de linkerhersenhelft nodig. Moet je gewoon gefocust zijn; dit moet ik nu hebben.
Omkering in onze geschiedenis
En het punt is dat dit is omgekeerd in onze geschiedenis. Het linker-gedeelte, het analyseren, het toe-eigenen, het categoriseren, het kijken naar de werkelijkheid alsof het niet meer is dan een hoeveelheid materiaal wat je kunt gebruiken. Dat is de linkerhersenhelft en dat kan Iain McGilchrist ook laten zien op basis van onderzoek.
De boel is uit balans geraakt want de analytische en controlerende linkerhelft is te dominant geworden
We hebben twee hersenhelften en de boel is uit balans geraakt want de analytische en controlerende linkerhersenhelft is te dominant geworden. Volgens Iain McGilchrist is de rechterhersenhelft de ‘meester’ die het grotere geheel, de context, empathie en de werkelijkheid begrijpt, in tegenstelling tot de linkerhersenhelft die als ‘dienaar’ functioneert voor controle en details.
Op twee tegengestelde manieren aandacht kunnen besteden aan de wereld
Labyrint in het Badgastenkerkje in de vorm van 2 hersenhelften
Elk levend wezen moet dus in staat zijn om op twee fundamenteel tegengestelde manieren aandacht te besteden aan de wereld. De ene manier is een nauw op een detail gerichte aandacht – een detail dat uit zijn verband is gehaald en op zichzelf geen betekenis heeft, behalve dat je weet dat je het wilt hebben. De andere manier is een omvattende blik op de rest van alles wat er in de wereld gebeurt, waardoor het geheel betekenis krijgt.
Op links zijn we een beetje in de war; dit is niet een manier waarop je een samenleving laat bloeien
Iain McGilchrist: “De dingen die echt betekenis geven aan het leven zijn dingen die de rechterhersenhelft veel beter kan zien en waarderen. Op links zijn we een beetje in de war over dat het leven niet zo veel betekenis lijkt te hebben. En we weten niet echt wat we eraan moeten doen. Want op de manier van de linkerhersenhelft denken we: als we maar wetten invoeren, als we maar bureaucratische instanties hebben die zeker stellen dat iedereen het op déze manier doet dan zal het allemaal goedkomen. Maar dat is niet een manier waarop je een samenleving laat bloeien”.
De overwaardering van links heeft als logisch gevolg dat de rechterhersenhelft te weinig ruimte krijgt
De overwaardering van links heeft als logisch gevolg dat de rechterhersenhelft te weinig ruimte krijgt. Hierdoor slaan we door in meten, weten, bureaucratie en controle. Zodoende kijken we verkeerd naar de werkelijkheid. In plaats van alles op te knippen in losse, te beheersen onderdelen moeten we opnieuw leren om de wereld in haar samenhang te zien.
Gigantische groei van Nederlandse overheid
Zowel in financiële omvang als in het aantal medewerkers. Waar de overheid na de financiële crisis van 2008 aanvankelijk jarenlang moest bezuinigen, is de groei vanaf 2018 in een enorme stroomversnelling geraakt.
De groei is het best uit te drukken in twee duidelijke graadmeters:
1. Personeel (Aantal ambtenaren) Tussen 2010 en 2018 bleef het aantal ambtenaren relatief stabiel. Vanaf 2018 vond er echter een recordgroei plaats door extra taken rondom onder andere de coronacrisis, de stikstofproblematiek, de toeslagenaffaire en de energietransitie. 2010 – 2018: Het aantal rijksambtenaren schommelde stabiel rond de 115.000 tot 120.000 fte. 2026: Inmiddels is het aantal rijksambtenaren gestegen naar ruim 160.000 fte. Totale groei: Dit betekent een stijging van ruim 35% in het aantal ambtenaren bij de rijksoverheid in minder dan tien jaar tijd
Financiën (Overheidsuitgaven) Ook de totale uitgaven van de overheid (de collectieve uitgaven) laten een gigantische stijging zien, die flink harder gaat dan de economische groei: 2010: De totale overheidsuitgaven lagen rond de 250 tot 300 miljard euro. 2025/2026: De totale uitgaven van de overheid zijn inmiddels gestegen naar ruim 529 miljard euro per jaar. Totale groei: De overheidsuitgaven zijn in deze periode dus ruimschoots verdubbeld. Zelfs als je corrigeert voor de hoge inflatie van de afgelopen jaren, blijft er een enorme reële groei over. BRON: Alwetende Intelligentie
Het oude idee dat de linkerhersenhelft rationeel is en de rechter creatief en emotioneel is simplistische onzin
Iain McGilchrist: Het idee dat de linkerhersenhelft rationeel is en de rechter is creatief en emotioneel is simplistische onzin. Het is veel subtieler. Beide hersenhelften doen in principe bijna alles maar ze doen het op een andere manier. Het verschil zit niet zozeer in wat ze doen maar hoe ze de werkelijkheid benaderen. Links is grosso modo meer analytisch, instrumenteel, het wil pakken, gebruiken, ordenen, het taalcentrum zit daar ook vaak.
Niet één hersenhelft maar beide helften vormen het geheel
En rechts is breder. Is natuur, is muziek, is metaforen, is betekenis. Laat ik een voorbeeld geven. Als je een gedicht wilt schrijven dan werken beide hersenhelften samen. De rechterhersenhelft grofweg, doet de gelaagdheid, de ironie, de dubbele betekenissen, de metaforen, de linkerhersenhelft levert de taal aan. Dat betekent dat je ze allebei nodig hebt.
Iain McGilchrist (1953) is een Britse psychiater, auteur, filosoof en voormalig literatuurwetenschapper die bekendstaat om zijn baanbrekende werk over de werking van de twee hersenhelften. Hij wordt gezien als een van de meest veelzijdige denkers van deze tijd. Hij studeerde aanvankelijk Engelse literatuur en gaf les aan Oxford, maar stapte later over op de geneeskunde. Medische carrière: Hij werkte als consultant-psychiater en klinisch directeur in het Maudsley Hospital in Londen. Hij deed neurowetenschappelijk onderzoek naar beeldvorming van de hersenen aan Johns Hopkins University in Baltimore.
“Welnu, allereerst ben ik wetenschapper en ben ik geïnteresseerd in de waarheid. Er is eigenlijk sprake van een raadsel, een enorm raadsel dat de kern raakt van wat het betekent om mens te zijn. Wat verliezen we? Tja, waar moet ik beginnen? We verliezen zoveel tijdens mijn leven. Ik heb gezien hoe de waarheid werd onteerd. Ik heb gezien hoe het goede werd vervangen door het simpelweg afvinken van hokjes. Ik heb gezien hoe kunstenaars zelf schoonheid afwijzen; ze willen niet meer dat hun werk ‘mooi’ wordt genoemd. Ze willen dat het als ‘krachtig’ wordt omschreven, en daar worden we niet gelukkiger van. Ik ben psychiater, en we zijn nu niet gelukkiger dan zestig jaar geleden”.
Waarom dit ertoe doet
Hoe je naar iets kijkt of hoe je iets aandacht geeft bepaalt ook een beetje wát je ziet. Wat je te zien krijgt en wat dat andere ding doet. Dat geldt voor ons hoe we als persoon tegenover elkaar staan. Daar kunnen de meeste mensen zich denk ik wel iets bij voorstellen. Als ik jou op een bepaalde manier behandel en naar je kijk dan ga je je ook zo gedragen. Of je gaat je ertegen verzetten. Maar dat geldt eigenlijk ook voor dode materie.
Er is dus een raadsel ~ een gigantisch raadsel
Er is dus eigenlijk een raadsel – een gigantisch raadsel – bij de kern van wat het betekent om mens te zijn: we hebben een brein waarvan de kracht ligt in het leggen van verbindingen, en toch wordt het precies in het midden door een enorme kloof gespleten. Veel mensen die zich niet in de hersenen hebben verdiept, weten misschien niet dat ze uit twee helften bestaan.
Corpus Callosum
We hebben in feite twee hersenhelften, die met elkaar verbonden zijn door een – in verhouding – smalle bundel vezels aan de basis van de hersenen: het Corpus Callosum. Slechts 2% van de neuronen steekt daadwerkelijk over, en een groot deel van de signalen die via dit Corpus Callosum verlopen, heeft een remmende werking. Dat is dus een raadsel.
Waarom is het brein verdeeld in 2 terwijl zijn kracht juist ligt in het kunnen maken van zoveel mogelijk verbindingen?
En waarom is een groot deel van de signaaloverdracht remmend? En een volgend probleem – of eigenlijk een interessant raadsel – is waarom de hersenen asymmetrisch zijn. Ik bedoel: als het alleen maar ging om meer ruimte, waarom zouden ze dan niet gewoon symmetrisch uitbreiden? Het is dus duidelijk dat de twee hersenhelften niet hetzelfde doen.
Puzzel oplossen
En belangrijk is dat bijna elk wezen met hersenen ook over verdeelde hersenen beschikt. Het gaat dus niet alleen om mensen; het geldt ook voor andere zoogdieren, vogels, amfibieën en reptielen, tot aan de kleinste, meest primitieve wezens met hersenen toe. Het antwoord is dat ze voor een probleem staan. En dat probleem is dit: het is een van de meest fundamentele overlevingsvraagstukken. Hoe eet je zonder zelf opgegeten te worden?
Als dat de enige vorm van aandacht is die je opbrengt
Ja. En dat is lastiger dan het klinkt, want om te kunnen eten moet je je aandacht volledig richten op iets dat je snel wilt bemachtigen en opeten. Of, als je een vogel bent, op iets dat je nodig hebt – zoals een takje om een nest mee te bouwen. Je moet in staat zijn om behendig met je omgeving om te gaan. En daarvoor moet je je aandacht heel nauwkeurig op een doel richten. Maar als dat de enige vorm van aandacht is die je opbrengt, zul je niet lang overleven.
Je moet immers tegelijkertijd alert zijn op roofdieren die van jou hun lunch willen maken terwijl jij die van jou probeert te bemachtigen. Ook moet je oog hebben voor je partner en je nageslacht.
Bron van hoop?
Vraag aan Iain McGilchrist: We spraken ook over de crises. In onze cultuur kan het duister zijn. Als u naar de wereld kijkt, waar vind u dan een bron van hoop? Wat geeft u hoop als u naar onze moderne tijd kijkt?
Hoopvol pessimisme
“Ik denk dat er heel veel redenen zijn voor hoop, voor hoopvol pessimisme. Voor hoop voor de persoon, want dat is belangrijk. Want hopen, zou niet een soort ‘alles is prima’ moeten zijn, het zou niet moeten zijn… het zou geen blindheid moeten zijn. De eerste stap om dingen beter te maken, is inzien hoe vreselijk ze eigenlijk zijn. Dus doen alsof ze niet zo zijn, is niet goed. Hoop moet niet verward worden met optimisme.
Iets waarachtigers
We moeten recht in de ogen kijken naar wat er mis is met de wereld die we hebben gecreëerd en we mogen ons daar niet door laten verpletteren. Wij moeten ons er juist door laten inspireren om over te gaan tot iets mooiers, iets beters en waarachtigers. BRON: De Ongelooflijke Podcast
Canned Heat ~ Let’s work together
Together we’ll stand, divided we’ll fall, come on now, people, let’s get on the ball and work together come on, come on, let’s work together, now now, people, because together we will stand every boy, girl woman and man
